fa تأثیر تنش خشکی و تیمارهای قارچ- ریشه آربوسکولار و ریزوبیوم بر غلظت عناصر غذایی ریشه، اندام هوایی و خاک در کشت نخود پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><strong><span style="font-family: b lotus;"><span style="font-size: 11pt;">نخود جزو گیاهان خانواده لگومینوز می&rlm;باشد که توانایی برقراری رابطه همزیستی با باکتری مزوریزوبیوم سیسری و قارچ&rlm;های میکوریز آربسکولار را دارد. به منظور بررسی اثر قارچ میکوریز آربسکولار (گلوموس موسه</span></span></strong><strong><span style="font-size: 11pt;">‫</span></strong><strong><span style="font-family: b lotus;"><span style="font-size: 11pt;">ی و گلوموس اینترارادیسز) و باکتری مزوریزوبیوم سیسری در سه سطح رطوبتی (28% (رطوبت ظرفیت مزرعه)، 15% (مکش 5 بار) و 9% (مکش 10 بار)) بر غلظت عناصر غذایی ریشه و اندام هوایی نخود و خاک پس از برداشت گیاه، آزمایشی گلخانه&rlm;ای در خاک استریل، در قالب طرح کاملاً تصادفی، به‌صورت فاکتوریل اجرا شد. نتایج نشان داد که میزان رطوبت تأثیر معنی&rlm;داری بر پتاسیم ریشه، اندام هوایی و خاک پس از برداشت گیاه داشت؛ بیشترین اثر مثبت مربوط به تیمار رطوبت ظرفیت مزرعه بود. باکتری ریزوبیوم اثر معنی&rlm;داری بر غلظت پتاسیم و نیتروژن ریشه، فسفر اندام&rlm;های هوایی و آهن خاک داشت. قارچ میکوریز اثر معنی&rlm;داری بر میزان فسفر ریشه داشت و بیشترین اثر مربوط به تیمار گلوموس موسه&rlm;ی بود. اثر متقابل رطوبت و قارچ میکوریز بر فسفر ریشه و منگنز اندام&rlm;های هوایی معنی&rlm;دار شد و بیشترین اثر مربوط به تیمار گلوموس موسه&rlm;ی در رطوبت ظرفیت مزرعه بود. اثر متقابل رطوبت و ریزوبیوم بر نیتروژن و فسفر ریشه، منگنز و آهن اندام&rlm;های هوایی معنی&rlm;دار شد و بیشترین اثر مربوط به تیمار حاوی ریزوبیوم در رطوبت ظرفیت مزرعه بود. اثر متقابل باکتری ریزوبیوم و قارچ میکوریز بر فسفر ریشه معنی&rlm;دار شد و بیشترین اثر مربوط به تیمار حاوی ریزوبیوم و گلوموس موسه&rlm;ی بود. بیشترین غلظت نیتروژن ریشه مربوط به تیمار تلفیق دو گونه قارچ میکوریز و مایه</span></span></strong><strong><span style="font-size: 11pt;">‫</span></strong><strong><span style="font-family: b lotus;"><span style="font-size: 11pt;">زنی شده با باکتری ریزوبیوم در سطح رطوبت ظرفیت مزرعه بود.</span></span></strong><br> &nbsp;</div> <div style="text-align: justify;"></div> <div style="text-align: justify;">Chickpea (<em>Cicer arientinum</em> L.) is one of the Leguminosae family members that has symbiotic ability with <em>Mesorhizobium ciceri</em> bacteria and arbuscular mycorrhizal (AM) fungi. To evaluate the effect of AM fungi (<em>Glomus mosseae, Glomus intraradices</em>) and <em>Mesorhizobium ciceri</em> bacteria at three soil moisture levels [28% (field capacity), 15% (-5 bar suction) and 9% (-10 bar suction)] on nutrients concentration of roots, areal parts of chickpea and post-harvest soil, a greenhouse factorial experiment was conducted, arranged as a completely randomized design, in sterilized soil. Results showed that moisture content had significant effect on potassium (K) concentration of roots, areal parts and post-harvest soil; the highest positive effect of moisture was at field capacity level. Rhizobium bacteria had significant effect on concentration of K and nitrogen (N) of the roots, phosphorus (P) of the areal parts, and post-harvest iron (Fe) concentration in the soil. AM fungi had significant effect on root P concentration of the roots; the highest effect was related to <em>Glomus mosseae</em>. Interaction of moisture and AM fungi was significant on concentration of root P and areal parts manganese (Mn); the highest effect was related to <em>Glomus mosseae</em> treatment at field capacity moisture level. Interaction of moisture and rhizobium bacteria was significant on concentration of root N and P, and areal parts Mn and Fe; the highest effect was related to rhizobium treatment at field capacity moistute level. Interaction of AM fungi and rhizobium bacteria was significant on root P concentration; the highest effect was related to rhizobium and <em>Glomus mosseae</em> treatment. The highest root N concentration was related to combination of AM fungi and inoculation with rhizobium treatment at field capacity moisture level.</div> قارچ میکوریز, باکتری ریزوبیوم, خشکی, عناصر غذایی Mycorrhizal fungi, Rhizobium bacteria, Drought, Nutrients. 13 25 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1124-4&slc_lang=fa&sid=1 S. Moradi صلاح‫الدین مرادی 6441ms@pnu.ac.ir Yes Dept. of Agric., Payame Noor Univ., Tehran, Iran گروه کشاورزی، دانشگاه پیام نور، تهران H. Besharati حسین بشارتی No Soil and Water Res. Inst., Karaj, Iran. مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور V. Feizi Asl ولی فیضی اصل No Dryland Agricultural Research Institute (DARI), Agricultural Research, سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، موسسه تحقیقات کشاورزی دیم، مراغه J. Sheikhi جمال شیخی No Dept. of Soil Sci., Univ. of Tehran, Tehran, Iran. گروه علوم خاک دانشگاه تهران