fa تأثیر قارچ‌های Serendipita indica و Rhizophagus irregularis بر رشد و وضعیت تغذیه‌ای کاهو تحت تنش کروم در سیستم آبکشت ريزجانداران ریزوسفری محرک رشد گیاه Plant growth promoting microrganisms in the rhizosphere كاربردي Applicable کروم (Cr⁺⁶) یکی از فلزات سنگین است که می‌تواند فرآیندهای فیزیولوژیک را در گیاهان مختل کند. یکی از راه‌کارها برای تعدیل تنش فلزات سنگین، همزیستی ریشه گیاهان با قارچ‌های همزیست است. بنابراین به‌منظور بررسی تأثیر کروم و قارچ همزیست بر صفات رشدی و فیزیولوژیک کاهوبرگ قرمز (<em>Lactuca sativa</em> L. cv. Little Gem)، آزمایشی به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی در چهار تکرار به‌صورت سیستم آبکشت اجرا شد. تیمارهای آزمایشی شامل عنصر سنگین کروم در سه سطح صفر، 3 و 15 میلی‌گرم در لیتر و قارچ‌های همزیست در چهار سطح شاهد، قارچ میکوریز <em>Rhizophagus irregularis</em> و قارچ <em>Serendipita indica</em> و ترکیب دو قارچ بود. نتایج نشان داد که با افزایش غلظت کروم در محلول غذایی، کلونیزاسیون قارچ با ریشه، وزن تازه برگ و ریشه، محتوای کلروفیل کل، طول ریشه، مقدار نیتروژن، فسفر و پتاسیم به‌طور معنی‌داری کاهش یافت. اما افزایش غلظت کروم در محلول غذایی موجب افزایش محتوای آنتوسیانین، کربوهیدرات‌های محلول و مالون دی‌آلدئید شد. همزیستی قارچ‌های <em>S.indica</em> و <em>R. irregularis</em> با گیاهان تحت تنش کروم باعث افزایش معنی‌دار محتوای کلروفیل کل، نیتروژن، فسفر و پتاسیم در مقایسه با گیاهان رشد یافته در تیمار کروم تنها و بدون قارچ‌های همزیست شد. نتایج نشان داد که کاربرد قارچ‌های <em>S. indica</em> و <em>R. irregularis</em> در شرایط سمیّت کروم منجر به بهبود رشد و صفات فیزیولوژیک و کاهش مقدار کروم در برگ کاهو شده و سبب تعدیل سمیّت کروم شد. <span style="font-family:Tahoma;"><span style="font-size:12pt"><span lang="EN" style="font-size:11.0pt">Chromium (Cr⁺⁶) is one of the heavy metals that can disrupt various physiological processes in plants. One of the </span><span style="font-size:11.0pt">strategies</span><span lang="EN" style="font-size:11.0pt"> to moderate the heavy metals stress is the symbiosis of plant roots with symbiotic fungi.</span> <span lang="EN" style="font-size:11.0pt">Therefore, in order to investigate the effect of chromium and symbiotic fungus on the growth and physiological characteristics of red lettuce (<i>Lactuca sativa</i> L. cv. Little Gem), a factorial experiment </span><span lang="EN" style="font-size:11.0pt">was carried out as factorial based on completely randomized design in four replications as a hydroponic culture. The </span><span style="font-size:11.0pt">experimental</span><span lang="EN" style="font-size:11.0pt"> treatments included chromium in three levels of 0 3 and 15 mg L^-1, and symbiotic fungi in four levels of control, </span><i><span style="font-size:11.0pt">Rhizophagus irregularis</span></i><span lang="EN" style="font-size:11.0pt">, </span><i><span style="font-size:11.0pt">Serendipita indica</span></i><span lang="EN" style="font-size:11.0pt"> and </span><i><span style="font-size:11.0pt">R. irregularis</span></i><b> </b><i><span style="font-size:11.0pt">+</span></i> <i><span style="font-size:11.0pt">S. indica</span></i><span lang="EN" style="font-size:11.0pt">. The results showed that by increasing the </span>concentration of Cr in&nbsp;<span lang="EN" style="font-size:11.0pt"> the nutrient solution, leaf and root fresh weights, total chlorophyll, root length, nitrogen, phosphorus and potassium decreased significantly. But increasing the concentration of chromium in the nutrient solution increased </span><span lang="EN" style="font-size:11.0pt">the content of leaf </span><span style="font-size:11.0pt">Cr</span><span lang="EN" style="font-size:11.0pt">, anthocyanine, soluble carbohydrates and malondialdehyde increased. The symbiotic relation of <i>S. indica</i> and <i>R. irregularis</i> with </span><span style="font-size:11.0pt">Cr</span><span lang="EN" style="font-size:11.0pt">-stressed plants showed a significant increase in root colonization percentage, total chlorophyll content, nitrogen, phosphorus and potassium compared with the plants grown under Cr treatment alone and without symbiotic fungi. The findings showed that the symbiosis of <i>S. indica</i> and <i>R. irregularis</i> fungi with lettuce under the Cr stress conditions led to the improvement of growth and physiological traits, reduced the content of leaf chromium and moderated&nbsp;</span><span style="font-size:11.0pt">the chromium toxicity</span><span lang="EN" style="font-size:11.0pt">.</span><span style="font-size:11.0pt"></span></span></span><br> &nbsp; قارچ همزیست, کاهو, کروم, هیدروپونیک, عنصر سنگین. Chromium, Symbiotic fungi, Lactuca sativa, Hydroponic, Heavy metal. 77 90 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1622-3&slc_lang=fa&sid=1 Z. Majnooni Heris زهرا مجنونی هریس z.majnooni2017@gmail.com No Department of Horticultural Science, Faculty of Agriculture, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran. گروه علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران R. Azarmi رسول آذرمی r_azarmi@uma.ac.ir Yes Department of Horticultural Science, Faculty of Agriculture, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran. گروه علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران A. A. Shokouhian علی اکبر شکوهیان shokouhiana@yahoo.com No Department of Horticultural Science, Faculty of Agriculture, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran. گروه علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران B. Esmailpour بهروز اسماعیل‌پور behsmaiel@yahoo.com No Department of Horticultural Science, Faculty of Agriculture, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran. گروه علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران A. Shahi Gharalar علی شاهی قره‌لر a.shahi@uma.ac.ir No Department of Horticultural Science, Faculty of Agriculture, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran. گروه علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران