fa اثر لجن بیولوژیک مجتمع پتروشیمی تبریز بر غلظت برخی فلزات سنگین در خاک و گیاه جو بهاره در شرایط گلخانه‌ای پژوهشي Research استفاده از لجن فاضلاب به عنوان یک کود ارزان قیمت و غنی از عناصر غذایی در مناطقی از ایران رواج یافته است. اما کاربرد لجن فاضلاب در مقادیر زیاد، انباشته شدن عناصر سنگین در خاک را به دنبال دارد که می‌تواند منجر به آلودگی خاک و انتقال این آلودگی به زنجیره غذایی شده و سلامتی انسان‌‌ها و حیوانات را به خطر اندازد. هدف از این تحقیق، بررسی اثر لجن بیولوژیک مجتمع پتروشیمی تبریز بر غلظت برخی فلزات سنگین در گیاه جو بهاره کشت شده در خاک آهکی بعد از شش ماه انکوباسیون بود. این پژوهش در گلخانه با پنج سطح لجن فاضلاب شامل تیمار شاهد (بدون لجن)، 25، 50، 75 و 100 تن در هکتار، در سه تکرار و در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی اجرا گردید. نتایج تجزیه خاک نشان داد که کلیه مقادیر مصرفی لجن بیولوژیک باعث افزایش معنی‌دار مقادیر قابل استخراج (به روش DTPA) آهن، روی، منگنز و کادمیم و مس (به استثنای تیمار 25 تن در هکتار) نسبت به تیمار شاهد شد. هم‌چنین نتایج تجزیه گیاه نشان داد که مقادیر آهن، روی و منگنز در اندام هوایی و مقادیر روی و منگنز در ریشه به طور معنی‌داری در کلیه تیمارها نسبت به شاهد افزایش یافت. ولی میزان افزایش آهن در ریشه معنی‌دار نشد. میزان مس و کادمیم در اندام هوایی و ریشه خارج از حد تشخیص دستگاه بود. نتیجه‌گیری تحقیق این بود که اگرچه کاربرد لجن بیولوژیک باعث افزایش غلظت عناصر سنگین در خاک شده، ولی تأثیر آن بر غلظت عناصر سمی مثل کادمیم در گیاه معنی‌دار نگردید. Utilizing sewage sludge as a source of cheap fertilizer and rich in nutrients is common in some parts of Iran. But, too much application causes accumulation of heavy metals in soil, which results in soil pollution and transfer of this pollution to food chain and endangers human and animal health. The aim of this research was to investigate the effect of biological sludge of Tabriz petrochemicals complex on some heavy metals concentration in spring barley grown in a calcareous soil after 6 months of incubation. The experiment was conducted in greenhouse conditions with 5 levels of 0 (control), 25, 50, 75 and 100 ton/ha sewage sludge, in three replications, based on complete randomized blocks design. Soil analysis showed that application of biological sludge significantly increased DTPA extractable Fe, Zn, Mn, Cu and Cd (except 25 ton/ha treatment) compared to the control. The results of plant analysis showed an increase of Fe, Zn and Mn in shoots and Zn and Mn in roots, compared to the control. But elevation of root Fe content was not significant. The amount of Cu and Cd in shoots and roots was below the detection limit of the instrument. Overall, it was concluded that although the application of biological sludge increased the content of heavy metals in soil, but its effect on concentration of toxic elements, such as Cd, in plants was not significant. واژه‌های‌ کلیدی‌: لجن پتروشیمی، فلزات سنگین، خاک آهکی، جو بهاره Keywords: Petrochemical sludge, Heavy metals, Calcareous soil, Spring barley. 83 93 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-190-5&slc_lang=fa&sid=1 N. Hosseini Khanmyry نیره حسینی خانمیری No K. Hashemimajd کاظم هاشمی مجد hashemimajd@yahoo.com Yes Sh. Asghari شکراله اصغری No Sh. Oustan شاهین اوستان No F. Keivan Behjou فرشاد کیوان بهجو No