fa ارزیابی نقش ویژگی‌های ریخت‌شناسی ریشه گیاه تریتیکاله (Triticale spp) در تولید دانه تحت شرایط کمبود آب پژوهشي Research ریشه، با توجه به ویژگی‌های ذاتی خود، نقش مهمی در گسترش و توسعه ژرم‌پلاسم‌های گیاهان متحمل به تنش خشکی دارد. به همین منظور، این آزمایش با هدف مطالعه اثرهای مستقیم و غیرمستقیم ویژگی‌های ریخت‌شناسی ریشه بر عملکرد دانه چهار ژنوتیپ تریتیکاله (سه لاین امید بخش 8-82-ET، 15-82-ET و 17-79-ET به همراه رقم رایج 92-Junillo) در دو سطح متفاوت رطوبت قابل دسترس خاک؛ شاهد (آبیاری پس از تخلیه 50% رطوبت قابل استفاده در منطقه ریشه) و تنش (آبیاری پس از تخلیه 80% رطوبت قابل استفاده در منطقه ریشه) به‌صورت آرایش فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی در چهار تکرار در سال 1387 در گلخانه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد اجرا شد. نتایج نشان داد که تنش آب منجر به افزایش حدود 9 درصدی عمق توسعه ریشه بوته شد. هم‌چنین، تفاوت عمیق‌ترین ریشه در لاین 15-82- ETنسبت به سطحی‌ترین عمق در رقم 92-Junillo، 2/8 سانتی‌متر بود. تأخیر در آبیاری باعث کاهش حدود 25 درصدی طول تجمعی ریشه شد. هم‌چنین، اختلاف حدود 43 درصدی بین بیشترین طول تجمعی ریشه در لاین 15-82- ETنسبت به کمترین طول در 17-79- ET از نظر آماری در سطح احتمال 1% معنی‏دار شد. نقش ویژگی‌های ریخت‌شناسی ریشه این ژنوتیپ‌ها در تولید دانه تحت شرایط مختلف رطوبتی متفاوت بود. در شرایط رطوبتی مساعد، تأثیر مستقیم طول تجمعی ریشه بر عملکرد دانه با ضریب 543/0 بیش از شرایط تنش آب با ضریب 286/0 بود. از طرف دیگر، رابطه مستقیم سطح کل ریشه با عملکرد دانه در شرایط رطوبتی مساعد، منفی و در شرایط تنش کم‌آبی، مثبت بود. به‌طورکلی، به نظر می‌رسد که طول تجمعی ریشه و سطح ریشه از ویژگی‌های مؤثر این ژنوتیپ‌ها در تولید عملکرد دانه بوده که تحت شرایط تنش آب، سطح کل ریشه و در شرایط مساعد رطوبتی، طول تجمعی ریشه نقش بارزتری داشتند. Plant roots, with respect to their intrinsic characteristics, have important role in both improvement and development of germplasms of drought resistant plants. This experiment was conducted to study direct and indirect effects of root morphological traits on grain yield of four triticale genotypes (three promising lines of ET-82-8, ET-82-15 and ET-79-17 along with the conventional Junillo-92 cultivar) under two available moisture levels in soil (irrigation after 50% moisture depletion in the root zone, as control) and moisture stress (irrigation after 80% moisture depletion in the root zone) as a randomized complete blocks design in factorial arrangement with four replications, in Research Greenhouse of College of Agriculture, Ferdowsi University, Mashhad, Iran, in 2008. The results showed that water stress caused a 9% reduction in root depth development. Also, the difference between deepest root in ET-82-15 and the shallowest root in Junillo-92 was about 8.2 cm. Delay in irrigation caused a 25% reduction in accumulated root length. The 43% difference between highest accumulated root length in ET-82-15 and lowest accumulated root length in ET-79-17 was significant at 1% level. The role of root morphology of these genotypes on seed production was different under various soil moisture conditions. In optimum soil water content, direct effect of accumulated root length with regression coefficient of 0.543 was more than water deficit conditions with regression coefficient of 0.286. On the other hand, direct relation of total root surface with grain yield was negative in normal moisture conditions and negative under water deficit. In general, it seems that accumulated root length and root surface are effective characteristics in seed production of these genotypes total root surface has more important role in water deficit conditions, and accumulated root length in optimum soil moisture levels. تریتیکاله، عمق ریشه، طول تجمعی ریشه، سطح کل ریشه Triticale, Root depth, Accumulated root length, Total root surface. 139 147 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-356-2&slc_lang=fa&sid=1 Hamid Reza Eshghizadeh حمید رضا عشقی زاده hamid.eshghizadeh@gmail.com Yes Faculty of Agriculture, Isfahan University of Technology دانشکده کشاورزی دانشگاه صنعتی اصفهان Shahram Riyahinia شهرام ریاحی نیا sh_riahinia@yahoo.com No Ferduwsi University of Mashhad دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد Hamid Reza Khazaei حمید رضا خزاعی khazaie41@yahoo.com No Ferduwsi University of Mashhad دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد