fa تأثیر بسترهای مختلف کشت بر تعداد مینی‌تیوبر و غلظت عناصر در بخش هوایی و ریشه سیب‌زمینی (Solanum tuberosum L.) پژوهشي Research سیب‌زمینی (Solanum tuberosum L.) یکی از سبزی‌های مهم اقتصادی است. مینی‌تیوبرها بذرهای غده‌ای کوچک عاری از بیماری هستند که از گیاهچه‌های آزمایشگاهی پس از انتقال به گلخانه تولید می‌شوند و غده‌های بذری سالم و با کیفیت خوب تولید می‌کنند. سیستم‌های آبکشت، تولید مینی‌تیوبر سیب‌زمینی عاری از ویروس را افزایش می‌دهند. این تحقیق به منظور بررسی تأثیر بسترهای مختلف کشت بر عملکرد مینی‌تیوبر و غلظت عناصر در بخش هوایی و ریشه سیب‌زمینی و هم‌چنین مقایسه سیستم‌های آبکشت با بسترهای حاوی خاک در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با 8 تیمار و 4 تکرار انجام شد. بسترها عبارت بودند از 8 نوع بستر کشت شامل: 1) پرلیت، 2) پرلیت + ورمی‌کولیت (1:1 حجمی/حجمی)، 3) پرلیت + پیت‌ماس (1:1 حجمی/حجمی)، 4) پرلیت + خاک (1:1 حجمی/حجمی)، 5) پرلیت + خاک + کمپوست کود گاوی (به‌ترتیب 40، 30 و30 درصد)، 6) پرلیت + خاک + ورمی-کمپوست (به‌ترتیب 40، 30 و 30 درصد)، 7) خاک و 8) پرلیت + پیت‌ماس (شاهد). در پایان دوره رشد، تعداد غده در بوته و غلظت عناصر N، P، K، Na و Ca در بخش هوایی و ریشه سیب‌زمینی تعیین گردید. تجزیه واریانس داده‌ها نشان داد که بسترهای کشت از لحاظ جرم مخصوص ظاهری، جرم مخصوص حقیقی، تخلخل، هدایت الکتریکی (EC) و پ- هاش تفاوت معنی‌داری با هم در سطح احتمال 1% داشتند. بستر خاک دارای بیشترین جرم مخصوص ظاهری (23/1 گرم بر سانتی‌متر مکعب)، بیشترین جرم مخصوص حقیقی (44/2 گرم بر سانتی‌متر مکعب)، بیشترین EC و پ- هاش و کمترین تخلخل (50%) بود. در نتیجه، کمترین تعداد غده در گلدان در این تیمار تولید شد. بیشترین غلظت N، P و K بخش هوایی و ریشه در بسترهای پرلیت + خاک + ورمی‌کمپوست و پرلیت + خاک + کمپوست بود. بیشترین غلظت Ca در بخش هوایی (68/1 میلی‌گرم در گرم ماده خشک گیاه) در بستر پرلیت + خاک بود. بیشترین غلظت Na در بخش هوایی (35/0 میلی‌گرم در گرم ماده خشک گیاه) در بستر پرلیت + خاک + کمپوست بود. تعداد غده در بوته و رشد گیاهچه در بسترهای کشت بدون خاک (آبکشت) نسبت به بسترهای خاکی بیشتر بود. بین غلظت-های عناصر در ریشه و بخش هوایی و ویژگی‌های بسترهای کشت همبستگی‌های معنی-داری مشاهده گردید. بستر پرلیت + پیت‌ماس (با نسبت 1:1 حجمی/حجمی( به‌عنوان بهترین بستر کشت آبکشت برای تولید مینی‌تیوبر سیب‌زمینی توصیه می‌شود. Potato (Solanum tuberosum L.) is one of the most important economical vegetable. Minitubers are small seed tubers without pathogens that are produced from invitro plantlets after translocation to greenhouse and create healthy and high quality seed tubers. Hydroponic systems increase the production of virus-free potato minitubers. This research was carried out to study the effect of different growth media on number of minitubers and concentration of elements in potato shoot and root and also to compare the hydroponic culture and soil containing media in a randomized complete blocks design with 8 treatments and 4 replications. The treatments consisted of: 1) perlite, 2) perlite + vermiculite (1:1 v/v), 3) perlite + peat moss (1:1 v/v), 4) perlite + soil (1:1 v/v), 5) perlite + soil + compost (40:30:30), 6) perlite + soil + vermicompost (40:30:30), 7) soil, and 8) perlite + peat moss (control). At the end of growth period, the number of tuber per plant and concentration of elements (N, P, K, Na, and Ca) in roots and shoots were measured. Results of analysis of variance showed that bulk density, particle density, porosity, EC and pH of different growth media were significantly different (P<0.01). The soil medium had the highest bulk density (1.23 g/cm3), the highest particle density (2.44 g/cm3), the highest EC and pH and the lowest porosity (50%). Therefore, this treatment produced the lowest number of tubers per pot. The maximum concentration of N, P and K in potato shoot and root were in perlite + soil + vermicompost and soil + compost + perlite media. The maximum concentration of Ca in potato shoot was in perlite + soil medium (1.68 mg/g dw). The maximum concentration of Na in potato shoot was in soil + compost + perlite medium (0.35 mg/g dw). Number of minitubers and plantlets’ growth in soilless media (hydroponics) were higher than soil media. There were significant correlations between the concentration of elements in root and shoot with the properties of cultivation media. The perlite + peat moss medium (1:1 v/v) is recommended for hydroponics production of potato minitubers. آبکشت، بستر‌های کشت، پیت‌ماس، سیب‌زمینی، مینی‌تیوبر Growth media, Peat moss, Potato, Minituber. 67 78 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-629-1&slc_lang=fa&sid=1 M. Hajiaghaei Kmrani منیره حاجی‌آقایی کامرانی kamranimona@yahoo.com Yes K. Hashemimajd کاظم هاشمی‌مجد No N. Najafi نصرت اله نجفی No S.J. Tabatabaei سید جلال طباطبایی No