fa تأثیر تنش خشکی بر خصوصیات فتوسنتزی، ترکیبات فنلی و ظرفیت مهار رادیکال‌های فعال ژنوتیپ‌های مختلف نخود (Cicer arietinum L.) در محیط آبکشت پژوهشي Research کاهش فتوسنتز مهم‌ترین دلیل افت تولید در شرایط تنش خشکی به حساب می‌آید. به همین منظور، مطالعه‌ای با هدف بررسی تأثیر تنش خشکی بر تبادلات گازی، کلروفیل فلورسانس، رنگدانه‌های فتوسنتزی، پایداری غشاء، ترکیبات فنلی و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی برگ‌ها و ارتباط آنها با تحمل به خشکی در 12 ژنوتیپ‌ نخود پس از اعمال تنش به‌مدت دو هفته انجام گرفت. آزمایش به‌صورت کرت‌های خرد شده در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد که در آن تیمارهای تنش (3- و 6- بار) به‌عنوان کرت اصلی و ژنوتیپ‌ها به‌عنوان کرت فرعی در نظر گرفته شدند. نتایج نشان داد که با افزایش شدت تنش خشکی، میزان فتوسنتز، تبخیر و تعرق، کارآیی مصرف آب، کلروفیل a، کلروفیل b، فنل کل و شاخص پایداری غشاء کاهش معنی‌داری پیدا کردند. در مقابل، عملکرد کوانتومی فتوسیستم II و ظرفیت مهار رادیکال‌های آزاد برگ با افزایش شدت تنش خشکی تغییر معنی‌داری پیدا نکردند. از نظر صفات مورد ارزیابی، تنوع زیادی بین ژنوتیپ‌ها مشاهده شد. به‌طوری‌که ژنوتیپ MCC753 بیشترین میزان فتوسنتز، تبخیر و تعرق، کلروفیل b و شاخص پایداری غشاء، ژنوتیپ MCC783 بیشترین کارآیی مصرف آب، ژنوتیپ MCC759 بیشترین میزان فنل کل برگ و ژنوتیپ MCC760 بیشترین ظرفیت مهار رادیکال‌های آزاد را داشتند. بررسی همبستگی بین صفات نشان داد که بین فتوسنتز و تبخیر و تعرق با مقدار نسبی آب برگ و مقدار ماده خشک همبستگی مثبت و معنی‌داری وجود دارد. در کل، تنش خشکی به‌صورت مستقیم از طریق کاهش هدایت روزنه‌ها و به‌صورت غیرمستقیم از طریق ایجاد تنش اکسیداتیو و در نتیجه تخریب رنگدانه‌های فتوسنتزی و غشای سلولی می‌تواند به کاهش فتوسنتز در ژنوتیپ‌های نخود منجر شود. در این آزمایش، در فتوسنتز بالای محدوده پنج میکرومول بر مترمربع، کاهش هدایت روزنه‌ای و در زیر این محدوده، کاهش پایداری غشاء و تخریب کلروفیل a در میان صفات اندازه‌گیری شده نقش مؤثرتری در میزان فتوسنتز داشتند. Low photosynthetic rate is a major reason for yield reduction in drought-stress conditions. Therefore, a study was conducted in order to investigate the effect of drought stress on gas exchange, chlorophyll florescence, photosynthetic pigments, membrane stability, phenolic compounds and antioxidant capacity of leaves and their association with drought tolerance in 12 chickpea genotypes, which were stressed for two weeks. The split-plots experiment was conducted as a complete randomized blocks design with three replications. Drought stress (-3 and -6 bar) was the main plot and chickpea genotypes were the subplots, respectively. The results showed that with increasing drought stress, the photosynthetic rate, evapotranspiration, water use efficiency, chlorophyll a, chlorophyll b, total phenols and membrane stability index were significantly reduced. In contrast, drought stress did not impose any significant effect on quantum yield of photosystem II and radical scavenging activities of leaves. Genotypes varied widely in different studied traits. MCC753 genotype had the highest photosynthesis rate, evapotranspiration, chlorophyll b, and membrane stability index, MCC783 genotype had the highest water use efficiency, MCC759 genotype had the highest total phenols in leaves and MCC760 genotype had the highest radical scavenging activities. There was a positive significant correlation between photosynthesis and evapotranspiration with relative leaf water content and dry matter. In general, drought stress can reduce photosynthesis in chickpea genotypes, directly by reducing stomatal conductance and indirectly by oxidative stress and degradation of photosynthetic pigments and cell membrane. In this experiment, reduced stomatal conductance at more than five µm/m2 photosynthetic rate and reduced membrane stability and degradation of chlorophyll at less than this range led to effective reduction in photosynthetic rate. آنتی‌اکسیدان، عملکرد کوانتومی، کلروفیل Antioxidant, Quantum yield, Chlorophyll. 59 77 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-695-2&slc_lang=fa&sid=1 Zare Mehrjerdi محمد زارع مهرجردی No Bagheri عبدالرضا باقری No Bahrami احمدرضا بهرامی No Bahrami جعفر نباتی jafarnabati@gmail.com Yes Massomi علی معصومی No