fa تأثیر تنش خشکی و سطوح مختلف نیتروژن خاک بر برخی ویژگی‌های بیوشیمیایی ارقام سورگوم دانه‌ای در شرایط گلخانه پژوهشي Research به منظور ارزیابی پاسخ‌های فیزیولوژیک ارقام مختلف سورگوم دانه‌ای به مصرف نیتروژن در شرایط متفاوت رطوبت خاک، آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی در سه تکرار در گلخانه تحقیقاتی دانشگاه فردوسی مشهد اجرا شد. عوامل مورد بررسی عبارت بودند از دو سطح آبیاری شامل تیمار شاهد، که خاک هر گلدان همواره در وضعیت رطوبتی مطلوب (ظرفیت زراعی) قرار داشت و تیمار تنش که در آن آبیاری بر اساس 40 درصد ظرفیت زراعی انجام شد. تیمارهای کودی شامل چهار سطح کود نیتروژن (صفر، 30، 60 و 90 میلی‏گرم نیتروژن در کیلوگرم خاک) و ژنوتیپ‌های سورگوم دانه‌ای شامل رقم سپیده و لاین امید بخش 2M بودند. نتایج نشان داد که تنش خشکی سبب کاهش کلروفیل a و b و افزایش کاروتن در هر دو ژنوتیپ شد. همچنین افزایش مصرف نیتروژن منجر به افزایش معنی‌دار غلظت کلروفیل a شد. تنش خشکی، غلظت آسکوربات کل و قندهای محلول را افزایش داد. با وقوع تنش خشکی و افزایش سطح نیتروژن، بر غلظت پرولین افزوده شد. عملکرد دانه نیز تحت تأثیر تیمارهای مختلف خشکی و نیتروژن قرار گرفت، به نحوی که بیشترین عملکرد در تیمار شاهد و کاربرد 60 میلی‏گرم نیتروژن در کیلوگرم خاک حاصل شد. در شرایط تنش خشکی، گیاه سورگوم با تغییرات بیوشیمیایی از جمله با افزایش میزان فعالیت آنزیم های ضداکسنده، کاهش محتوای رادیکال‌های آزاد در سلول و افزایش میزان کاروتن، مانع از خسارات اکسنده به سلول‌های گیاهی شد. همچنین در این شرایط، با بالا بردن محتوای تنظیم کننده‌های اسمزی (پرولین و قندهای محلول) و حفظ تعادل آبی سلول، از کاهش شدید محتوای نسبی آب برگ جلوگیری کرد که این امر سبب پایداری ساختار سلول در برابر تنش خشکی شد. با توجه به ضرایب همبستگی به دست آمده می‌توان نتیجه گرفت که در شرایط تنش خشکی، فاکتورهای بیوشیمیایی مؤثر در حفظ عملکرد دانه به ترتیب شامل غلظت کربوهیدرات‌های محلول شاخساره و غلظت پرولین در گیاه می‌باشند. In order to study the effects of different amounts of irrigation and nitrogen levels on physiological reactions of two sorghum (Sorghum bicolor) cultivars, an experiment was performed under greenhouse conditions at Ferdowsi University of Mashhad, in 2011. Treatments were two irrigation regimes (I1, I2, consisting 100 and 40 % of field capacity, respectively), four nitrogen levels (N1, N2, N3 and N4 consisting 0, 30, 60 and 90 mg N/kg soil, respectively) and two cultivars (Sepideh and M5) arranged in randomized complete block design with three replications. The results showed that water stress significantly decreased chlorophyll a and b and increased carotene contents in sorghum cultivars. Nitrogen application had significant effect on chlorophyll a. Water treatments led to an increase ascorbat and soluble sugars contents. Water stress and nitrogen application increased prolin content of sorghum cultivars. Grain yield was affected by water stress and nitrogen treatments. The highest value of grain yield was obtained by full irrigation and 60 mgN/kg soil. Our result show that in water stress conditions, biochemical changes in sorghum were accrued such as increase activity of antioxidants, reduces the content of free radicals in cells and increase in the amount of carotenes prevents damage to the plant cells. Also in these conditions, with increasing content of osmotic adjustment and water balance of the cells, could prevent severe reduction in leaf relative water content of the cells and causes the stabilization of the cell structure. According to correlation coefficients obtained from the experiments we can conclude that in drought conditions, biochemical factors in maintaining grain yield consist of concentration of soluble carbohydrates and proline, respectively. خشکی، پرولین، کربوهیدرات، آسکوربات Water stress, Greenhouse, Nitrogen, Grain sorghum. 61 71 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-821-2&slc_lang=fa&sid=1 Sh. Riahinia شهرام ریاحی‌نیا sh_riahinia@yahoo.com Yes H.R. Khazaei حمیدرضا خزاعی No M. Kafi محمد کافی No A. Nezami احمد نظامی No