fa ارزیابی چند عصاره‌گیر جهت تعیین مس قابل استفاده خاک برای گندم (Triticum aestivum L.) در خاک‌های آهکی تیمار شده با لجن فاضلاب پژوهشي Research مس از عناصر ضروری برای گیاهان است. با این حال، تعیین عصاره‌گیر مناسب مس در خاک‌های آهکی تیمار شده با لجن فاضلاب کمتر مورد توجه قرار داشته است. این پژوهش با هدف ارزیابی چند روش عصاره‌گیری در برآورد مس قابل استفاده در 10 خاک‌ آهکی تیمار نشده و تیمار شده با لجن فاضلاب زیر کشت گندم در شرایط گلخانه‌ای انجام شد. مس قابل استفاده با 7 روش عصاره‌گیری (DTPA-TEA، DTPA-AB، مهلیچ 1، مهلیچ 2، مهلیچ 3، HCl 1/0 نرمال و کلرید کلسیم 01/0 مولار) پس از یک ماه خواباندن خاک‌ها، تعیین شد. نتایج نشان داد که بیشترین مقدار مس در خاک‌های تیمار نشده و تیمار شده با لجن فاضلاب با استفاده از روش مهلیچ 3 و کمترین مقدار آن با استفاده از روش کلرید کلسیم 01/0 مولار عصاره‌گیری شد. در بین عصاره‌گیرهای مورد استفاده در خاک‌های تیمار نشده، مس عصاره‌گیری شده با DTPA‌-AB بیشترین همبستگی را با غلظت مس اندام هوایی گندم (**95/0r=) داشت. همچنین در خاک‌های تیمار شده، غلظت مس اندام هوایی همبستگی معنی‌داری با مس عصاره‌گیری شده با روش‌های DTPA‌-AB و مهلیچ 3 داشت. با وارد کردن متغیرهای رس و شن در مدل‌های رگرسیون، برآورد پاسخ‌ گیاه گندم بهبود یافت. نتایج این پژوهش نشان داد که عصاره‌گیرهای مناسب برآورد کننده مس قابل استفاده خاک برای گندم در خاک‌های تیمار نشده و تیمار شده با لجن فاضلاب، DTPA‌-AB و مهلیچ 3 بودند. Copper (Cu) is an essential micronutrient for plants. However, determination of a suitable extractant of Cu in sewage sludge-amended calcareous soils has seldom been attended. The aim of this research was evaluating several extractants to predict available Cu in 10 untreated and sewage sludge-treated calcareous soils in greenhouse under wheat cultivation. After 1 month incubation, available Cu of soils was determined using 7 chemical procedures (DTPA-TEA, AB-DTPA, Mehlich 1, Mehlich 2, Mehlich 3, 0.1 N HCl and 0.01 M CaCl2). Results showed that Mehlich 3 and 0.01 M CaCl2 extracted the highest and the lowest concentration of Cu, respectively, in untreated and treated soils. In untreated soils, the highest significant correlation (r=0.95**) was between extracted Cu using AB-DTPA with concentration of Cu in wheat shoots. In addition, in sewage sludge-amended soils, the correlation between extracted Cu using AB-DTPA and Mehlich 3 and concentration of Cu in wheat shoots was significant. Prediction of wheat response was improved after addition of clay and sand parameters in regression models. The results showed that proper extraction procedures for available Cu to wheat in untreated and sewage sludge-treated calcareous soils were AB-DTPA and Mehlich 3. قابلیت عصاره‌گیری، قابلیت استفاده زیستی، پاسخ گیاه Extractability, Bioavailability, Plant response. 51 64 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-885-4&slc_lang=fa&sid=1 H. R. Motaghian حمیدرضا متقیان hrm_61@yahoo.com Yes A. R. Hosseinpour علیرضا حسین‌پور No F. Raeisi فایز رئیسی No J. Mohammadi جهانگرد محمدی No