fa تأثیر همزیستی قارچ‌های گلوموس اتونیکاتوم و گلوموس اینترارادیسز بر شاخص کلروفیل برگ سورگوم در شرایط کمبود عناصر کم‌مصرف در سیستم کشت بدون خاک پژوهشي Research <p style="DIRECTION: rtl"> <strong> گزارش­های زیادی مبنی بر مفید بودن همزیستی میکوریزی در خاک وجود دارد. ولی اطلاعات زیادی درباره تأثیر این همزیستی در سیستم‌های کشت بدون خاک در دسترس نیست. این آزمایش با هدف بررسی اثر همزیستی قارچ‌های میکوریزآربوسکولار در شرایط کمبود عناصر کم­مصرف بر شاخص کلروفیل برگ سورگوم در بستر کشت پرلیت انجام شده است. آزمایش به‌صورت فاکتوریل و در قالب طرح پایه بلوک­های کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد. در گلدان­هایی با بستر پرلیت استریل، گیاهان سورگوم ( </strong><strong><i>Sorghum bicolor </i></strong><strong>L. </strong><strong>) با قارچ‌های <i>گلوموس اتونیکاتوم</i> و <i>گلوموس اینترارادیسز</i> تلقیح شدند و سورگوم غیر­میکوریزی نیز به­عنوان شاهد در نظر گرفته شد. در طول رشد رویشی گیاهان، از محلول غذایی راریسون با سه سطح غلظتی (صفر، نصف و کامل عناصر کم­مصرف) استفاده شد. نتایج نشان داد که برای واحدهای آزمایشی، میانگین وزن تر گیاه سورگوم غیرمیکوریزی و همزیست با قارچ­های <i>گلوموس اتونیکاتوم</i> و <i>گلوموس اینترارادیسز</i> به‌ترتیب 90، 14 و 11 گرم بود. میانگین کلونیزاسیون ریشه گیاه سورگوم با قارچ­های <i>گلوموس اتونیکاتوم</i> و <i>گلوموس</i> <i>اینترارادیسز</i> به‌ترتیب 43 و 37 درصد بود. تیمارهای میکوریزی باعث کاهش شاخص کلروفیل برگ در مقایسه با تیمار شاهد شدند و با کم شدن غلظت عناصر کم­مصرف در محلول غذایی نیز این شاخص کاهش یافت. با افزایش سن گیاهان و نزدیک شدن به مرحله زایشی، شاخص کلروفیل برگی افزایش یافت. با توجه به نتایج به­دست آمده، به نظر می­رسد یکی از عوامل کاهش وزن گیاهان میکوریزی در شرایط این آزمایش، کاهش کلروفیل و به دنبال آن کاهش توان فتوسنتزی گیاهان همزیست باشد. انجام مطالعات تکمیلی برای ارزیابی دقیق­تر تأثیر قارچ­های همزیست بر رشد و عملکرد گیاهان در سیستم­های کشت بدون خاک ضروری است. </strong><strong></strong></p> Beneficial effects of arbuscular mycorrhizal fungi (AMF) on plant growth have been widely reported. But there is a lack of information on the effect of this symbiosis in soil-less culture systems. Therefore, this experiment was aimed to investigate the effect of mycorrhizal symbiosis on leaf chlorophyll index of sorghum plants grown in perlite media under micronutrients deficiency conditions. The experiment was laid out in factorial randomized complete blocks design with three replications. In pots with sterile and washed perlite, sorghum plants (Sorghum bicolor L.) were inoculated with either Glomus etunicatum or G. intraradices, or left un-inoculated as control. Three levels of micronutrients (zero, half and full strength) in Rorison’s nutrient solution were applied to the pots during vegetative growth period. Results showed that plant fresh weight in non-mycorrhizal and plants inoculated with G. etunicatum and G. intraradices were 90, 14 and 11 gr/pot, respectively. Mycorrhizal root colonization for G. etunicatum and G. intraradices treated plants was 43 and 37%, respectively. Chlorophyll index was significantly lower in mycorrhizal than non-mycorrhizal plants, and it was markedly declined with decreasing micronutrients concentration in the nutrient solution. With increasing plants age and approaching the reproductive stage, chlorophyll index was significantly increased. According to the obtained results, reduction in growth of mycorrhizal plants in comparison with non-mycorrhizal plants seems to be due to decreased chlorophyll content and thus reduced photosynthetic power in the presence of mycorrhizal fungi. Further research is needed for more careful evaluation of the effect of symbiosis fungi on growth and yield of plants in the soil-less culture systems. شاخص کلروفیل برگ, قارچ‌های میکوریز, عناصر کم مصرف Leaf chlorophyll index, Mycorrhizal fungi, Micronutrients. 1 9 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1-2&slc_lang=fa&sid=1 E. Shirmohammadi ابراهیم شیرمحمدی ibrahim_13000@yahoo.com Yes Univ. of Zabol, Zabol, Iran. دانشکده آب و خاک، دانشگاه زابل N. Aliasgharzad ناصر علی‌اصغرزاد No Univ. of Tabriz, Tabriz, Iran. دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز