fa بررسی تغییرات رویشی، مورفولوژیک و فتوسنتزی گوجه‌فرنگی در اثر سیلیسیم و نانوسیلیسیم افزوده شده به محلول غذایی پژوهشي Research با پیشرفت علم و تولید ذرات نانو، کاربرد آنها در بخش‏های مختلف از جمله کشاورزی مطرح شده است. سیلیسیم یکی از عناصر غذایی مفید برای گیاهان محسوب می‌شود که باعث افزایش تولید و کیفیت محصول، کاهش تبخیر و تعرق و افزایش مقاومت گیاه در مقابل تنش‏های غیرزیستی می‌گردد. به منظور ارزیابی تأثیر سیلیسیم به‌عنوان عنصر کاهنده اثر تنش و نانوسیلیسیم به احتمال با آثار مشابه اما در اندازه کوچک‌تر و احتمالاً مؤثرتر بر خصوصیات رویشی، مورفولوژیک و فتوسنتز گوجه‏فرنگی رقم فالکاتو (Falcato)، آزمایشی در محیط هیدروپونیک در قالب طرح کاملاً تصادفی با دو سطح سیلیسیم و نانوسیلیسیم (1 و 2 میلی‌مولار) و بدون سیلیسیم (به‌عنوان شاهد) با 4 تکرار انجام شد. خصوصیاتی نظیر شاخص کلروفیل (SPAD)، فتوسنتز، میزان جذب محلول، قطر ساقه و محتوای نسبی آب بافت و تغییرات مورفولوژیک شامل تراکم پرزهای ساقه در طول آزمایش اندازه‌گیری شد. در پایان آزمایش، وزن تر و خشک و حجم ریشه محاسبه شد. نتایج آزمایش نشان داد که سیلیسیم در فاکتورهای وزن تر و هدایت مزوفیلی مؤثرتر از نانوسیلیسیم بود. غلظت‌های 1 و 2 میلی‌مولار سیلیسیم به‌ترتیب باعث افزایش معنی‌دار وزن تر و هدایت مزوفیلی گیاه شد. هرچند این غلظت تأثیر معنی‌داری بر وزن خشک و میزان نسبی آب بافت نداشت. در مورد کارایی مصرف آب فتوسنتزی و فتوسنتز، نانوسیلیسیم مؤثرتر از سیلیسیم بود. بیشترین میزان فتوسنتز و کمترین میزان تعرق در غلظت 2 میلی‌مولار نانوسیلیسیم مشاهده شد. کاربرد سیلیسیم و نانوسیلیسیم باعث کاهش میزان مصرف محلول در سیستم هیدروپونیک شد و کمترین میزان مصرف محلول در غلظت 2 میلی-مولار نانوسیلیسیم مشاهده شد. به‌طورکلی، کاربرد سیلیسیم به شکل فلزی یا نانو، با اندازه ذرات 20-30 نانومتر، در شرایط بهینه رشد گوجه‌فرنگی و بدون تنش، باعث افزایش فتوسنتز و کارایی مصرف آب فتوسنتزی و خصوصاً کاهش مصرف محلول غذایی در شرایط کشت هیدروپونیک شد. Silicon (Si) is one of the beneficial elements for plants, which improves quantity and quality of yield, decreases evaporation and transpiration and enhances plant resistance to abiotic stresses. In order to evaluate the effect of Si and nano-silicon (N-Si) on growth, morphological and photosynthesis attributes of tomato, cultivar Falcato, an experiment was carried out in a hydroponic system, based on a completely randomized design, with two Si and N-Si levels (1 and 2 mM) and Si-free nutrient solution (as control), and four replications. Such traits as chlorophyll index (SPAD), photosynthesis, nutrient uptake, stem diameter, relative water content and morphological changes like density of trichomes were measured during the experiment. At the end of the experiment, fresh and dry weights and root volume were measured. Results revealed that Si was more effective than N-Si on fresh weight and mesophyll conductance. Concentrations of 1 and 2 mM Si increased fresh weight and mesophyll conductance, respectively. However, this concentration did not affect dry weight and relative water content significantly. N-Si was more effective than Si on photosynthesis and photosynthetic relative water content. The highest photosynthesis and lowest transpiration rate was measured in 2mM N-Si. Application of Si and N-Si decreased relative water content and the least water uptake was in 2mM N-Si treatment. In conclusion, Si or N-Si, with 20-30 nm particle diameter and optimum tomato growth conditions (without abiotic stresses) increased photosynthesis, fresh weight, relative water content and decreased nutrient solution uptake under hydroponics. نانوذرات, شاخص کلروفیل, محتوای نسبی آب Nano-material, Chlorophyll index, Relative water content. 37 48 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1-19&slc_lang=fa&sid=1 M. Haghighi مریم حقیقی No Dept. of Hort. Sci., College of Agric., Isfahan Univ. of Technol., Isfahan, Iran. گروه علوم باغبانی، دانشگاه صنعتی اصفهان M. Mozafariyan مریم مظفریان maryam_mozafariyan@yahoo.com Yes Dept. of Hort. Sci., College of Agric., Shiraz Univ., Shiraz, Iran. گروه علوم باغبانی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز