fa تأثیر کادمیم بر شاخص‌های فیزیولو‍‍‍‍‍‍‍‍ژیک، صفات رویشی و غلظت عناصر غذایی در گیاه گوجه‌فرنگی (Lycopersicon esculentum) در کشت بدون خاک پژوهشي Research به منظور بررسی تأثیر کادمیم بر شاخص‌های فیزیولوژیک، صفات رویشی و غلظت عناصر غذایی در اندام‌های مختلف گیاه گوجه‌فرنگی، آزمایشی گلخانه‌ای در سال 1387 در محل گلخانه مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان در قالب طرح آماری بلوک‌های کامل تصادفی با دو تیمار و 6 تکرار و در مجموع 12 گلدان آزمایشی اجرا گردید. تیمارها شامل تیمار شاهد یعنی افزودن محلول غذایی هوگلند (فاقد کادمیم) و تیمار دوم شامل محلول غذایی هوگلند به علاوه غلظت 20 میکرومولار کادمیم بود. شاخص‌های مورد اندازه‌گیری پس از انتقال نشاء و در طول فصل رشد، عبارت بودند از: شاخص‌های فیزیولوژیک شامل کلروفیل a، b و کاروتنوئیدها و قندهای محلول و نامحلول، صفات رویشی شامل میزان رشد نسبی (RGR)، میزان ماده سازی خالص (NAR)، شدت رشد نسبی برگ (RLGR)، نسبت سطح برگ (LAR)، سطح ویژه برگی (SLA)، نسبت وزن برگی ((LWR، محتوای آب در واحد سطح برگ (LWCA) و طول ساقه (LS) و وزن تر و خشک اندام هوایی و ریشه و غلظت عناصر غذایی شامل نیتروژن، فسفر، پتاسیم، منیزیم، آهن، منگنز، روی، مس و عنصر آلاینده کادمیم در برگ، ساقه، ریشه و میوه بود. نتایج نشان داد که وجود غلظت 20 میکرومولار کادمیم در محلول غذایی، سبب تأثیر معنی‌دار بر برخی شاخص‌های رویشی شده است، به طوری که شاخص‌های RGR،NAR، RLGR، LS، RDW (وزن خشک ریشه)، RFW (وزن تر ریشه)، SFW (وزن تر اندام هوایی) و SDW (وزن خشک اندام هوایی) به ترتیب 3/13، 4/18، 3/13، 9/18، 5/59، 7/58، 9/53 و 3/65 درصد کاهش و SLA به میزان 2/12 درصد افزایش یافت، اما تأثیر معنی‌دار بر شاخص‌های فیزیولوژیک نداشت. غلظت کادمیم در تمامی اندام‌های گیاه به جز میوه نسبت به شاهد افزایش داشت، با این توضیح که در تیمار شاهد چنانکه انتظار می‌رفت، وجود کادمیم مشاهده نگردید. افزایش غلظت کادمیم در ریشه بر غلظت منگنز و مس، در ساقه بر غلظت منگنز و فسفر و در برگ بر غلظت منگنز اثر معنی‌دار داشت. به طوری که میزان منگنز در برگ و ساقه نسبت به شاهد به ترتیب 3/5 و 6/87 درصد افزایش و در ریشه 4/58 درصد کاهش یافت. در ساقه، غلظت فسفر 3/33 درصد و در ریشه غلظت مس به میزان دو برابر افزایش نشان داد. در میوه نیز غلظت کلسیم 7/76 درصد کاهش یافت. به طور کلی و به عنوان یک نتیجه‌گیری از این آزمایش و با توجه به اثرات منفی این عنصر بر رشد گیاه می‌توان گفت که کادمیم به عنوان یک عنصر سمی برای گوجه‌فرنگی محسوب شده و به این جهت کشت آن در خاک‌های آلوده به این عنصر، قابل توجیه نبوده و توصیه نمی‌شود. In order to determine the effects of cadmium on growth, physiological parameters, and nutritional elements’ concentration in tomato organs in a soilless system, an experiment was conducted in greenhouse of Isfahan Agricultural and Natural Resources Research Center in 2008 with a complete randomized block design with two treatments and 6 replications. The treatments were nutritional solutions of Hoagland with and without cadmium (20 µM). The measured indices included: RGR, NAR, RLGR, LAR, SLA, LWR, LWCA, length of the stem, fresh and dry weight of root and shoot, amount of sugar, photosynthetic pigments, and concentration of nitrogen, potassium, phosphorous, calcium, magnesium, iron, zinc, copper, manganese, and cadmium in root, stem, leaves and fruit. The results showed that cadmium (20 µM) had significant effects on some measured growth indices. Growth parameters such as RGR, NAR, RLGR, Ls, RDW, RFW, SFW and SDW decreased 13.3, 19.1, 13.3, 18.8, 59.5, 58.7, 53.9 and 65.3%, respectively, and SLA increased 12.2%. But physiological parameters were not significantly affected by cadmium. The Cd concentration in all organs increased except fruit, compared with control which was Cd free. High cadmium concentration had significant effects on concentration of Mn and Cu in the root, Mn and P in the stem and Mn in the leaves. Concentration of Mn increased 5.3 and 87.6% in the leaves and stem, respectively, while it decreased 58.4% in the root. Concentration of P increased 33.3% and Cu increased 2times more in the stem. However, Ca concentration decreased 76.7% in the fruit, compared with the control. In conclusion, it is not recommended to grow tomato in the soils with high Cd concentration (polluted soil) because of its negative effects on tomato growth. گوجه‌فرنگی، کادمیم، شاخص‌های فیزیولوژیک، صفات رویشی، عناصر غذایی Lycopersicon esculentum, Cadmium, Physiological indices, Growth parameters, Nutrient concentration. 55 66 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-186-2&slc_lang=fa&sid=1 Z. Ghasemi زهرا قاسمی zaghasemi115@yahoo.com Yes A. A. Shahabi علی‌اصغر شهابی No