fa تأثیر اسید هومیک، کمپوست و کود فسفر بر خصوصیات رویشی گیاه ریحان و غلظت عناصر کم‌مصرف در گیاه و خاک كاربردي Applicable مواد آلی از ترکیبات مهم خاک هستند که اثرهای قابل ملاحظه‌ای بر فراهمی عناصر و بهبود خصوصیات فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیک خاک دارند. رویکرد روزافزون استفاده از گیاهان دارویی، انجام تحقیقات گسترده در مورد آنها در جهت توسعه کشاورزی پایدار را ضروری می‌سازد. به منظور بررسی کاربرد مقادیر مختلف اسید هومیک، کمپوست و کود فسفر بر خصوصیات رویشی و جذب برخی عناصر کم‌مصرف در گیاه دارویی ریحان، یک آزمایش فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار در سال زراعی ۱۳۹۰ اجرا شد. تیمارها شامل سه سطح اسید هومیک (صفر، 10 و 20 میلی‏گرم در کیلوگرم خاک)، سه سطح کمپوست زباله شهری (صفر، 5 و 10 تن در هکتار) و سه سطح فسفر (صفر، 10 و 20 میلی‌گرم در کیلوگرم خاک، از منبع کود سوپرفسفات تریپل) بودند. پس از برداشت، وزن خشک اندام هوایی، تعداد ساقه فرعی، ارتفاع ساقه و غلظت و جذب آهن، منگنز، مس و روی در اندام هوایی اندازه‏گیری شد .نتایج نشان داد که اثر اسید هومیک و کمپوست در سطوح دوم و سوم بر ارتفاع ساقه، تعداد ساقه فرعی و وزن خشک اندام هوایی گیاه ریحان در مقایسه با شاهد معنی‏دار بود؛ اما این دو سطح با یکدیگر تفاوت معنی‏دار نداشتند. اثر متقابل اسید هومیک و کمپوست همراه با کود فسفر بر ارتفاع، تعداد ساقه فرعی و وزن خشک اندام هوایی معنی‏دار نبود. کاربرد اسید هومیک و کمپوست موجب افزایش معنی‏دار غلظت عناصر آهن، منگنز، روی و مس در اندام هوایی گیاه شد و کاربرد کودهای آلی فراهمی عناصر آهن، منگنز، روی و مس در خاک را افزایش داد. اثر متقابل اسید هومیک و کمپوست در خاک بر غلظت آهن، منگنز، روی و مس گیاه و مقادیر قابل دسترس در خاک معنی‏دار بود. در اثر متقابل اسید هومیک و کمپوست همراه با فسفر، کاربرد فسفر اغلب موجب کاهش غلظت آهن، منگنز، روی و مس گیاه و مقادیر قابل دسترس آنها در خاک شد. لیکن، بررسی این برهمکنش‌ها نشان می‏دهد که کاربرد کودهای آلی می‌تواند اثر منفی ناشی از زیادی فسفر بر فراهمی این عناصر را تا حدی بهبود بخشد و استفاده از آنها در جهت بهبود شرایط شیمیایی خاک و افزایش خصوصیات رشدی گیاه ریحان توصیه می‌گردد. Organic matters are important soil components which have considerable effects on phytoavailability of nutrients and improvement of soil physical, chemical and biological properties. The increasing demand for medicinal plants necessitates extensive research on them for sustainable agricultural development. In order to assess the effects of different levels of humic acid, compost and phosphorus (P) on growth traits and some micronutrients’ uptake by basil medicinal plant (Ocimum basiilicum L.) a factorial experiment was conducted in 2011 using a completely randomized design with three replications. Treatments consisted of three levels of humic acid (0, 10 and 20 mg/kg of soil H1, H2 and H3, respectively), three levels of urban waste compost (0, 5 and 10 ton/ha C1, C2 and C3, respectively) and three levels of P (0, 10 and 20 mg/kg of soil, as triple super phosphate, P1, P2 and P3, respectively). After harvesting the plants, parameters such as dry weight of aerial parts, number of lateral branches, plant height and concentration and uptake of Fe, Mn, Cu and Zn in aerial parts were measured. Results showed that the effects of humic acid (at H2 and H3 levels) and compost (at C2 and C3 levels) were significant on height, number of lateral branches and shoot dry weight, as compared to control but these two levels did not have significant difference. Interaction of humic acid and compost, along with P, on plant height, number of lateral branches and dry weight of shoots was not significant. Application of humic acid and compost increased significantly the concentration of Fe, Mn, Zn and Cu in plant shoots, and availability of Fe, Mn, Zn and Cu in soil was increased with the application of organic fertilizers. Interaction of humic acid and compost on concentration of Fe, Mn, Zn and Cu in plant and soil was significant. In interaction of humic acid and compost with P, the application of P reduced concentration of Fe, Mn, Zn and Cu in plant and their availability in soil. But, study of these interactions showed that application of organic fertilizers can somehow improve the negative effects of P on availability of these elements, and therefore, application of these fertilizers is recommended for improving soil chemical conditions and enhancement of growth traits of basil plant. گیاهان دارویی, کودهای آلی, فراهمی عناصر, کودهای شیمیایی Medicinal plants, Organic fertilizers, Phytoavailability, Chemicl fertilizers. 187 205 http://jspi.iut.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-1-80&slc_lang=fa&sid=1 Z. Seid Jamali زهره سید جمالی z.jamali.56@gmail.com Yes Dept. of Soil Sci., Faculty of Agric., Ferdowsi Univ., Mashhad, Iran گروه خاک‌شناسی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد A.R. Astaraei علیرضا آستارایی No Dept. of Soil Sci., Faculty of Agric., Ferdowsi Univ., Mashhad, Iran گروه خاک‌شناسی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد H. Emami حجت امامی No Dept. of Soil Sci., Faculty of Agric., Ferdowsi Univ., Mashhad, Iran گروه خاک‌شناسی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه فردوسی مشهد